Türkiye’de Okullarda Zorbalık

Okul, çocuklarımızın sadece akademik bilgi edindikleri değil, aynı zamanda sosyal becerilerini geliştirdikleri, arkadaşlıklar kurdukları ve kişiliklerinin temelini attıkları bir alandır. Ancak ne yazık ki, bu gelişim sürecini gölgeleyen önemli bir sorun var: akran zorbalığı. Türkiye’de okullarda zorbalık, son yıllarda üzerine daha fazla düşülen ancak hala yaygınlığını koruyan ciddi bir problem olarak karşımıza çıkıyor.

Türkiye’de Zorbalığın Boyutları:

Sayılar Ne Anlatıyor?

Türkiye’de okullardaki zorbalıkla ilgili yapılan araştırmalar, durumun ciddiyetini gözler önüne seriyor:

• Yaygınlık: Uluslararası Öğrenci Değerlendirme Programı (PISA) 2015 sonuçlarına göre, Türkiye’deki öğrencilerin %18.6’sı ayda en az birkaç kez bir tür zorbalığa maruz kaldığını belirtmiştir. Bu oran, OECD ortalaması (%18.7) ile neredeyse aynıdır. Özellikle fiziksel şiddet açısından Türkiye, OECD ortalamasının (%7) üzerinde %8.5 ile yer almaktadır (PISA 2015 Türkiye Raporu).
• Türleri: Türkiye’de en sık karşılaşılan zorbalık türleri arasında %50’nin üzerinde bir oranla sözel şiddet başta gelmektedir. Bunu duygusal şiddet ve fiziksel şiddet takip etmektedir. Son yıllarda teknolojinin gelişimiyle birlikte siber zorbalık da ciddi bir artış göstermiştir (Arı ve Çiftçi, 2018; Pişkin, 2002).
• Yaş Grubu: Yapılan çalışmalar, zorbalığın ilkokulun son yıllarında yoğunlaştığını, ortaokulda en yüksek seviyeye ulaştığını ve lise döneminde sıklığının azaldığını ortaya koymaktadır (Arı ve Çiftçi, 2018).

Son 20 Yılda Zorbalıkta Değişim: Dijitalleşmenin Etkisi

Son 20 yıla baktığımızda, Türkiye’de zorbalığın genel olarak artış eğiliminde olduğu ve özellikle türlerinin çeşitlendiği görülmektedir. Bu değişimin en belirgin nedeni ise dijitalleşme ve sosyal medya kullanımının yaygınlaşmasıdır.

• Siber Zorbalığın Yükselişi: Akran zorbalığının artık sadece okul koridorlarıyla sınırlı kalmadığı, çevrimiçi platformlara taşındığı bir dönemi yaşıyoruz. Uzmanlar, zorbalık vakalarının %50’sinden fazlasının artık siber zorbalık şeklinde gerçekleştiğini belirtmektedir. Bu durum, zorbalığın “7/24” devam edebilmesine ve mağdurun evinde dahi güvende hissedememesine yol açmaktadır (Kılıç ve Akça, 2021).
• Farkındalık Artışı: Zorbalık kavramına ilişkin farkındalığın artması, eskiden göz ardı edilen veya tanımlanamayan durumların şimdi daha net bir şekilde raporlanmasına ve görünür hale gelmesine yol açmış olabilir. Bu da, zorbalık vakalarının sayısında bir artış izlenimi yaratmaktadır.

Zorbalıkla Mücadelede Türkiye’deki Çabalar

Türkiye’de Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) ve ilgili kurumlar, okullarda zorbalıkla mücadele etmek için çeşitli adımlar atmaktadır:

• Psikoeğitim Programları: MEB, akran zorbalığı, siber zorbalık ve psikolojik sağlamlık gibi konuları içeren rehberlik eğitim programları geliştirerek okullarda uygulanmasını sağlamaktadır.
• Yasal ve Disipliner Düzenlemeler: 2022 yılında yapılan yönetmelik değişiklikleriyle siber zorbalık ve akran zorbalığı, liselerde disiplin işlemleri kapsamına alınmıştır. Bu, zorbalık davranışlarına karşı daha caydırıcı bir mekanizma oluşturmayı hedeflemektedir.
• Farkındalık Kampanyaları: Öğrenci, veli ve öğretmenlere yönelik broşürler, videolar ve animasyon filmler hazırlanarak zorbalık konusunda farkındalık oluşturulmaya çalışılmaktadır.
• Öğretmen Eğitimleri: Öğretmenlerin zorbalıkla baş etme stratejileri, zorbalığı tanıma ve müdahale etme becerileri konusunda eğitilmesi de önemli bir adımdır.

Ne Yapmalıyız? Zorbalığa Karşı Toplumsal Sorumluluk

Zorbalıkla etkili bir şekilde mücadele etmek için öğrenci, öğretmen, veli ve okul yönetiminin iş birliği hayati önem taşımaktadır:

• Öğrencileri Güçlendirmek: Öğrencilere zorbalığın ne olduğu, türleri ve zorbalığa uğradıklarında veya tanık olduklarında kimden yardım alabilecekleri öğretilmelidir. Onları konuşmaya teşvik edecek güvenli ortamlar yaratılmalıdır.
• Velilerin Duyarlılığı: Veliler, çocuklarının davranışlarını gözlemlemeli, onlarla açık ve destekleyici bir iletişim kurmalı, zorbalık belirtileri fark ettiklerinde vakit kaybetmeden okulla iletişime geçmelidir.
• Okulun Rolü: Okullar, zorbalık karşıtı net politikalar belirlemeli, bu politikaları tüm paydaşlara duyurmalı, zorbalık vakalarını titizlikle kayda almalı ve hızlı, etkili müdahale mekanizmaları geliştirmelidir. Ayrıca, zorbalık yapan ve zorbalığa maruz kalan öğrencilere psikolojik destek sunulmalıdır.
• Toplumsal Destek: Medya, sivil toplum kuruluşları ve tüm toplum kesimleri, zorbalık konusunda farkındalığı artırarak ve destekleyici bir ortam oluşturarak bu mücadeleye katkıda bulunmalıdır.

Türkiye’de okullarda zorbalık, çözülmesi gereken önemli bir toplumsal yaradır. Ancak ortak çabalarla, çocuklarımız için daha güvenli, mutlu ve destekleyici okul ortamları yaratabiliriz.

Referanslar

• Arı, Y. & Çiftçi, C. (2018). Akran Zorbalığı: Öğrencilerin Zorbalık Algısı ve Yaygınlığı. Eğitim ve Bilim, 43(196), 1-17.
• Kılıç, H. & Akça, F. (2021). Siber Zorbalık: Türleri, Nedenleri ve Mücadele Yöntemleri. Uluslararası Hakemli Eğitim Bilimleri Dergisi, 10(23), 20-35.
• PISA 2015 Türkiye Raporu. (2017). OECD Yayınları. https://www.oecd.org/pisa/PISA2015-Turkey-EN.pdf (Erişim tarihi: 12.07.2025).
• Pişkin, M. (2002). Okul Zorbalığı: Tanımı, Türleri, Nedenleri ve Önleme Yaklaşımları. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 2(17), 107-118.